TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI

ĐANG KẾT NỐI DỮ LIỆU TRÁI ĐẤT

Chuẩn bị môi trường hiển thị ba chiều

Trình khám phá cần JavaScript để hiển thị quả địa cầu ba chiều, video và ảnh tư liệu. Toàn bộ hồ sơ khoa học vẫn đọc được đầy đủ bên dưới. Nguồn dữ liệu thời gian thực có thể truy cập trực tiếp: USGS Earthquake Hazards Program, NASA Worldview/GIBS, NOAA Space Weather Prediction Center và CelesTrak.Mặt Trời · Trạm Vũ trụ Quốc tế ISS · Theo dõi vệ tinhBa trải nghiệm này cần JavaScript. Ảnh quan sát Mặt Trời gần thời gian thực có tại đài thiên văn SDO của NASA (sdo.gsfc.nasa.gov); luồng video trực tiếp từ ISS có tại trang NASA Live (nasa.gov/live); bộ phần tử quỹ đạo của vệ tinh do CelesTrak công bố (celestrak.org). Vị trí vệ tinh là kết quả tính toán bằng mô hình SGP4, không phải số đo trực tiếp.TRÁI ĐẤTHỆ MẶT TRỜI

Hệ Mặt Trời

Hệ hành tinh

Một ngôi sao, tám hành tinh, hàng trăm vệ tinh cùng vô số tiểu hành tinh và thiên thể băng giá — tất cả thuộc về một hệ hành tinh hình thành khoảng 4,6 tỷ năm trước từ một đám mây khí và bụi khổng lồ. Ở trung tâm, Mặt Trời nắm hơn 99,8% khối lượng của toàn hệ; phần vật chất còn lại tạo nên các hành tinh và vô số thế giới nhỏ. Càng xa Mặt Trời, năng lượng nhận được nhìn chung càng giảm, và diện mạo các hành tinh cũng thay đổi rõ rệt: từ những thế giới đá ở phía trong, qua các hành tinh khí khổng lồ, tới những hành tinh băng khổng lồ ở vùng ngoài.

Tuổi ước tính: ≈ 4,6 tỷ năm
Số hành tinh: 8
Hành tinh lùn (IAU): 5
Mặt Trời chiếm: ≈ 99,86% khối lượng hệ
Tới quỹ đạo Hải Vương: 30,07 AU · 4.495 triệu km
Vành đai Kuiper: ≈ 30 – 50 AU
Cách tâm Ngân Hà: ≈ 26.000 năm ánh sáng
Một vòng quanh Ngân Hà: ≈ 230 triệu năm

Vệ tinh. Tổng số vệ tinh tự nhiên đã biết của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời đã vượt hơn 400 và vẫn tiếp tục tăng; riêng Sao Thổ hiện có gần 300 vệ tinh được công nhận (IAU Minor Planet Center · 2026).

Mặt Trời

Ngôi sao · dãy chính loại G2 V

Ngôi sao ở trung tâm Hệ Mặt Trời: một quả cầu plasma khổng lồ được giữ cân bằng bởi chính trọng lực của nó. Trong lõi, mỗi giây khoảng 600 triệu tấn hydro tham gia phản ứng nhiệt hạch tạo thành heli, giải phóng một phần khối lượng thành năng lượng. Năng lượng ấy có thể mất hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn năm để lần ra khỏi vùng sâu bên trong Mặt Trời — nhưng khi đã rời bề mặt, ánh sáng chỉ mất khoảng 8 phút 20 giây để tới Trái Đất.

Đường kính: 1.392.700 km
Khối lượng: 1,989 × 10³⁰ kg
Nhiệt độ quang cầu: ≈ 5.500 °C
Nhiệt độ lõi: ≈ 15,7 triệu K
Chu kỳ tự quay (xích đạo): 25 ngày
Thành phần (khối lượng): H ≈ 73% · He ≈ 25%
Tuổi ước tính: ≈ 4,6 tỷ năm
Tới Trái Đất: 8 phút 19 giây ánh sáng

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 109 lần
Khối lượng: ≈ 333.000 lần
Trọng lực: 27,9 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 1.680 kg

Sao Thủy

Hành tinh đá

Hành tinh gần Mặt Trời nhất và cũng nhỏ nhất trong Hệ Mặt Trời. Gần như không có khí quyển đáng kể, Sao Thủy không thể giữ nhiệt hay xóa mờ dấu tích va chạm như Trái Đất. Vì thế, bề mặt của nó vẫn dày đặc những hố va chạm cổ xưa, trong khi nhiệt độ giữa ngày và đêm chênh lệch cực lớn — từ khoảng 430 °C dưới ánh Mặt Trời xuống gần −180 °C trong bóng tối.

Đường kính xích đạo: 4.879 km
Khối lượng: 3,30 × 10²³ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 57,9 triệu km · 0,39 AU
Một năm: 88,0 ngày Trái Đất
Tự quay (so với sao): 58,6 ngày Trái Đất
Một ngày mặt trời: 176 ngày Trái Đất
Nhiệt độ bề mặt (cực trị): −173 °C … +427 °C
Trọng lực bề mặt: 3,70 m/s²

Vệ tinh. Không có vệ tinh tự nhiên.

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 0,383 lần
Khối lượng: 0,055 lần
Trọng lực: 0,38 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 23 kg

Sao Kim

Hành tinh đá

Gần bằng Trái Đất về kích thước và khối lượng, nhưng Sao Kim lại là một thế giới hoàn toàn khác. Khí quyển CO₂ cực dày tạo hiệu ứng nhà kính dữ dội, giữ nhiệt độ bề mặt quanh 465 °C — nóng hơn cả Sao Thủy dù ở xa Mặt Trời hơn. Nhìn từ không gian, ta không thấy mặt đất mà chỉ thấy những tầng mây acid sulfuric dày đặc, bị các luồng gió cuốn vòng quanh hành tinh chỉ trong khoảng bốn ngày.

Đường kính xích đạo: 12.104 km
Khối lượng: 4,87 × 10²⁴ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 108,2 triệu km · 0,72 AU
Một năm: 224,7 ngày Trái Đất
Tự quay (so với sao): 243 ngày · ngược chiều
Nhiệt độ bề mặt trung bình: ≈ 464 °C
Áp suất bề mặt: ≈ 92 lần Trái Đất
Khí quyển: CO₂ 96,5% · N₂ 3,5%

Vệ tinh. Không có vệ tinh tự nhiên.

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 0,949 lần
Khối lượng: 0,815 lần
Trọng lực: 0,90 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 54 kg

Trái Đất

Hành tinh đá

Thế giới duy nhất đến nay được biết chắc chắn có sự sống, đồng thời là điểm chuẩn để chúng ta so sánh với những hành tinh khác. Khoảng 71% bề mặt được đại dương bao phủ; nước tồn tại tự nhiên dưới dạng lỏng, băng và hơi, còn khí quyển chủ yếu gồm nitơ và oxy. Nhìn từ không gian, đại dương cùng sự tán xạ ánh sáng trong khí quyển tạo nên sắc xanh đặc trưng của Trái Đất; ở rìa hành tinh, lớp khí quyển chỉ hiện lên như một viền xanh rất mỏng, chuyển sang vàng cam khi ánh Mặt Trời đi xuyên qua nó ở vùng bình minh và hoàng hôn.

Đường kính xích đạo: 12.756 km
Khối lượng: 5,97 × 10²⁴ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 149,6 triệu km · 1,00 AU
Một năm: 365,26 ngày
Tự quay (so với sao): 23 giờ 56 phút
Độ nghiêng trục: 23,4°
Nhiệt độ bề mặt trung bình: ≈ 15 °C
Khí quyển: N₂ 78% · O₂ 21%

Vệ tinh. 1 vệ tinh tự nhiên — Mặt Trăng.

Mặt Trăng

Vệ tinh tự nhiên của Trái Đất

Vệ tinh tự nhiên duy nhất của Trái Đất, đồng thời là thiên thể duy nhất ngoài Trái Đất mà con người từng đặt chân tới. Mặt Trăng bị khóa thủy triều với Trái Đất: thời gian tự quay gần bằng thời gian quay quanh hành tinh chúng ta, nên từ Trái Đất ta gần như luôn nhìn thấy cùng một mặt. Những vùng tối rộng trên bề mặt là các đồng bằng basalt khổng lồ, hình thành khi dung nham cổ đại tràn vào những vùng trũng rồi đông cứng cách đây hàng tỷ năm.

Đường kính trung bình: 3.475 km
Khối lượng: 7,35 × 10²² kg
Tới Trái Đất (trung bình): 384.400 km
Quỹ đạo (so với sao): 27,3 ngày
Chu kỳ tuần trăng: 29,5 ngày
Tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
Nhiệt độ bề mặt (cực trị): −173 °C … +127 °C
Trọng lực bề mặt: 1,62 m/s²

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 0,272 lần
Khối lượng: 0,0123 lần
Trọng lực: 0,17 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 10 kg

Sao Hỏa

Hành tinh đá

Một thế giới đá lạnh và khô, phủ lớp bụi giàu oxide sắt tạo nên màu đỏ đặc trưng. Hai cực được bao phủ bởi các chỏm băng, còn những cơn bão bụi đôi khi có thể lan rộng gần khắp hành tinh. Trên bề mặt, các thung lũng, lòng sông cổ và trầm tích cho thấy nước lỏng từng chảy và tồn tại thành hồ trên Sao Hỏa trong quá khứ xa xưa.

Đường kính xích đạo: 6.792 km
Khối lượng: 6,42 × 10²³ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 227,9 triệu km · 1,52 AU
Một năm: 687 ngày · 1,88 năm Trái Đất
Tự quay (so với sao): 24 giờ 37 phút
Nhiệt độ bề mặt trung bình: ≈ −65 °C
Áp suất bề mặt: ≈ 0,6% Trái Đất
Trọng lực bề mặt: 3,72 m/s²

Vệ tinh. 2 vệ tinh tự nhiên — Phobos và Deimos.

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 0,532 lần
Khối lượng: 0,107 lần
Trọng lực: 0,38 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 23 kg

Sao Mộc

Hành tinh khí khổng lồ

Hành tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời: riêng Sao Mộc đã nặng gấp khoảng 2,5 lần tổng khối lượng của tất cả các hành tinh còn lại cộng lại. Không có một bề mặt rắn rõ rệt để đứng lên, lớp khí quyển dày đặc của nó chuyển dần vào những tầng vật chất chịu áp suất cực lớn bên trong. Nổi bật nhất là Vết Đỏ Lớn — một cơn bão khổng lồ đã được theo dõi liên tục từ thế kỷ 19 và đến nay vẫn rộng hơn cả Trái Đất.

Đường kính xích đạo: 142.984 km
Khối lượng: 1,898 × 10²⁷ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 778,5 triệu km · 5,20 AU
Một năm: 11,86 năm · 4.333 ngày
Tự quay (so với sao): 9 giờ 56 phút
Nhiệt độ mức 1 bar: ≈ −145 °C
Khí quyển: H₂ ≈ 90% · He ≈ 10%
Trọng lực mức 1 bar: 24,79 m/s²

Vệ tinh. Vệ tinh đã biết: hơn 100 — IAU MPC ghi 101 (16/03/2026), NASA ghi 115 (08/2026). Hai con số dùng hai định nghĩa khác nhau và đều tăng theo phát hiện mới.

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 11,2 lần
Khối lượng: 318 lần
Gia tốc ở xích đạo (1 bar, đã tính quay): 2,36 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 142 kg

Sao Thổ

Hành tinh khí khổng lồ

Nổi bật nhất ở Sao Thổ là hệ vành đai khổng lồ, cấu tạo chủ yếu từ vô số mảnh băng nước với kích thước từ những hạt li ti tới những khối lớn cỡ một ngôi nhà. Các vành đai trải rộng hàng chục nghìn kilômét nhưng lại mỏng đáng kinh ngạc, phần lớn chỉ dày từ vài chục đến vài trăm mét. Giữa hai vành chính A và B là Khe Cassini rộng hàng nghìn kilômét; còn bản thân Sao Thổ có mật độ trung bình thấp hơn cả nước.

Đường kính xích đạo: 120.536 km
Khối lượng: 5,68 × 10²⁶ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 1.434 triệu km · 9,58 AU
Một năm: 29,45 năm · 10.759 ngày
Tự quay (so với sao): 10 giờ 33 phút
Độ nghiêng trục: 26,7°
Nhiệt độ mức 1 bar: ≈ −178 °C
Vành đai C–A: 74.700 – 136.800 km · 1,24 – 2,27 R

Vệ tinh. Vệ tinh đã biết: gần 300 — IAU MPC ghi 285 (16/03/2026), JPL SSD ghi 292 (04/2026). Con số tăng nhanh theo kỹ thuật quan sát mới.

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 9,45 lần
Khối lượng: 95,2 lần
Gia tốc ở xích đạo (1 bar, đã tính quay): 0,92 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 55 kg

Sao Thiên Vương

Hành tinh băng khổng lồ

Trục quay nghiêng gần 98°, khiến Sao Thiên Vương gần như “lăn” trên quỹ đạo thay vì quay tương đối thẳng đứng như phần lớn các hành tinh khác. Vì một vòng quanh Mặt Trời kéo dài khoảng 84 năm, mỗi cực có thể trải qua nhiều thập kỷ liên tục hướng về phía Mặt Trời rồi chìm trong bóng tối. Khí metan trong khí quyển hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ, góp phần tạo nên sắc lam-lục nhạt đặc trưng của hành tinh.

Đường kính xích đạo: 51.118 km
Khối lượng: 8,68 × 10²⁵ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 2.871 triệu km · 19,19 AU
Một năm: 84,0 năm · 30.685 ngày
Tự quay (so với sao): 17 giờ 14 phút · ngược chiều
Độ nghiêng trục: 97,8°
Nhiệt độ mức 1 bar: ≈ −197 °C
Trọng lực mức 1 bar: 8,87 m/s²

Vệ tinh. Vệ tinh đã biết: 28 – 29 tuỳ nguồn (2026).

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 4,01 lần
Khối lượng: 14,5 lần
Gia tốc ở xích đạo (1 bar, đã tính quay): 0,89 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 53 kg

Sao Hải Vương

Hành tinh băng khổng lồ

Hành tinh xa Mặt Trời nhất trong tám hành tinh, và là thế giới đầu tiên được dự đoán bằng toán học trước khi được quan sát trực tiếp. Những sai lệch nhỏ trong quỹ đạo Sao Thiên Vương đã giúp các nhà thiên văn tính ra vị trí của một hành tinh chưa từng thấy; năm 1846, kính thiên văn tìm thấy Sao Hải Vương gần đúng nơi dự đoán. Dù nhận rất ít năng lượng từ Mặt Trời, khí quyển của nó lại có những luồng gió nhanh nhất Hệ Mặt Trời, với tốc độ có thể vượt 2.000 km/h.

Đường kính xích đạo: 49.528 km
Khối lượng: 1,02 × 10²⁶ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 4.495 triệu km · 30,07 AU
Một năm: 164,8 năm · 60.190 ngày
Tự quay (so với sao): 16 giờ 06 phút
Nhiệt độ mức 1 bar: ≈ −201 °C
Tốc độ gió tối đa: ≈ 2.000 km/h
Trọng lực mức 1 bar: 11,15 m/s²

Vệ tinh. Vệ tinh đã biết: 16 – 18 tuỳ nguồn (2026).

So sánh với Trái Đất
Đường kính: 3,88 lần
Khối lượng: 17,1 lần
Gia tốc ở xích đạo (1 bar, đã tính quay): 1,12 lần
Người 60 kg nặng: ≈ 67 kg

NHỮNG THẾ GIỚI BÍ ẨN

Ceres

1 Ceres

Hành tinh lùn · vành đai tiểu hành tinh chính

Thiên thể lớn nhất trong vành đai tiểu hành tinh chính, đồng thời là hành tinh lùn duy nhất nằm hoàn toàn bên trong quỹ đạo Sao Hải Vương. Ceres chứa khoảng một phần tư tổng khối lượng của cả vành đai và đủ lớn để trọng lực kéo nó về dạng gần cầu. Những quan sát của tàu Dawn cho thấy lớp vỏ chứa nhiều băng nước, khoáng vật ngậm nước và các vùng sáng khác thường trong một số hố va chạm.

Đường kính trung bình: 940 km
Khối lượng: 9,38 × 10²⁰ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 2,77 AU
Một năm: 4,60 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: 9,07 giờ
Vị trí: Vành đai chính

Điều đặc biệt. Nổi bật nhất là những đốm sáng trong hố Occator, chủ yếu gồm các muối carbonate natri. Chúng được cho là hình thành khi nước muối từ bên dưới trồi lên bề mặt rồi bay hơi, để lại lớp muối — bằng chứng rằng bên trong Ceres từng tồn tại các dung dịch mặn và có thể vẫn còn những túi nước muối sâu dưới lớp vỏ.

Sứ mệnh. Dawn (NASA) — bay quanh Ceres từ 2015 đến 2018.

Eris

136199 Eris

Hành tinh lùn · đĩa phân tán

Một thế giới băng giá ở vùng đĩa phân tán, rất xa bên ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương. Eris có kích thước gần tương đương Sao Diêm Vương nhưng khối lượng lớn hơn khoảng 27%, cho thấy mật độ cao hơn và phần vật chất đá bên trong đáng kể hơn. Bề mặt của nó phản xạ ánh sáng rất mạnh, nhiều khả năng được phủ bởi một lớp băng giàu nitơ và metan hình thành khi khí quyển mỏng ngưng tụ xuống bề mặt ở những phần xa nhất của quỹ đạo.

Đường kính: ≈ 2.326 km
Khối lượng: 1,65 × 10²² kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 67,8 AU
Một năm: ≈ 559 năm Trái Đất
Vệ tinh: 1 — Dysnomia
Vị trí: Đĩa phân tán

Điều đặc biệt. Phát hiện Eris đã làm bùng lên câu hỏi: một thế giới lớn gần bằng Sao Diêm Vương có nên được gọi là hành tinh? Cuộc tranh luận ấy góp phần dẫn tới quyết định năm 2006 của Liên đoàn Thiên văn Quốc tế định nghĩa lại “hành tinh”, và Sao Diêm Vương từ đó được xếp vào nhóm hành tinh lùn.

Sứ mệnh. Chưa có tàu thăm dò nào từng tới Eris. Những gì chúng ta biết về thế giới xa xôi này chủ yếu đến từ quan sát bằng kính thiên văn, quang phổ và các lần Eris che khuất những ngôi sao ở xa.

Haumea

136108 Haumea

Hành tinh lùn · vành đai Kuiper

Một trong những thế giới kỳ lạ nhất của vành đai Kuiper. Haumea tự quay chỉ trong khoảng 3,9 giờ — nhanh đến mức hình dạng của nó bị kéo dài thành một ellipsoid ba trục thay vì gần cầu như phần lớn các hành tinh lùn. Haumea có hai vệ tinh, Hiʻiaka và Namaka, cùng một vành đai mảnh được phát hiện năm 2017 qua một lần che khuất sao.

Kích thước: ≈ 2.100 × 1.680 × 1.074 km
Bán trục lớn quỹ đạo: 43,2 AU
Một năm: ≈ 285 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 3,9 giờ
Vệ tinh: 2 — Hiʻiaka, Namaka
Vị trí: Vành đai Kuiper

Điều đặc biệt. Một ngày trên Haumea chỉ dài khoảng bốn giờ. Tốc độ quay cực nhanh làm cả thế giới này biến dạng rõ rệt; đặc biệt hơn, Haumea còn là thiên thể đầu tiên được phát hiện có vành đai ở vùng ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương.

Sứ mệnh. Chưa có tàu thăm dò nào từng tới Haumea. Hình dạng, kích thước và hệ vành đai của nó được nghiên cứu chủ yếu qua đường cong ánh sáng, quan sát bằng kính thiên văn và những lần Haumea che khuất các ngôi sao ở xa.

Makemake

136472 Makemake

Hành tinh lùn · vành đai Kuiper

Một hành tinh lùn băng giá trong vành đai Kuiper, với bề mặt giàu metan đóng băng, phản xạ ánh sáng mạnh và mang sắc đỏ nhạt. Makemake được phát hiện năm 2005, trong giai đoạn hàng loạt thế giới lớn ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương được tìm thấy — những khám phá đã góp phần làm bùng lên cuộc tranh luận về việc thế nào mới được gọi là một hành tinh.

Đường kính: ≈ 1.430 km
Bán trục lớn quỹ đạo: 45,4 AU
Một năm: ≈ 306 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 22,8 giờ
Vệ tinh: 1 — phát hiện năm 2016
Vị trí: Vành đai Kuiper

Điều đặc biệt. Makemake là một trong những thiên thể sáng nhất của vành đai Kuiper khi nhìn từ Trái Đất. Tuy vậy, vệ tinh nhỏ của nó chỉ được phát hiện vào năm 2016 vì quá tối và nằm rất gần Makemake trên bầu trời.

Sứ mệnh. Chưa có tàu thăm dò nào từng tới Makemake. Những gì chúng ta biết về thế giới xa xôi này chủ yếu đến từ kính thiên văn mặt đất, kính Hubble và các lần nó che khuất những ngôi sao ở xa.

Io

Jupiter I · Io

Vệ tinh của Sao Mộc

Vệ tinh Galilei gần Sao Mộc nhất và là thế giới có hoạt động núi lửa dữ dội nhất trong Hệ Mặt Trời. Bề mặt Io gần như không còn lưu giữ các hố va chạm cổ vì liên tục được tái tạo bởi dung nham, vật chất núi lửa và các hợp chất lưu huỳnh, tạo nên những mảng vàng, cam, đỏ và đen đặc trưng. Nguồn năng lượng chính cho hoạt động này là sự nung nóng do thủy triều từ Sao Mộc.

Đường kính: 3.643 km
Khối lượng: 8,93 × 10²² kg
Cách Sao Mộc: 421.700 km
Chu kỳ quỹ đạo: 1,77 ngày Trái Đất
Chu kỳ tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
Núi lửa hoạt động: Hơn 400

Điều đặc biệt. Sao Mộc liên tục kéo giãn Io bằng lực thủy triều, trong khi cộng hưởng quỹ đạo với Europa và Ganymede giữ quỹ đạo của nó hơi lệch khỏi hình tròn. Io vì thế bị bóp méo theo từng vòng quỹ đạo, sinh nhiệt mạnh trong lòng và duy trì hàng trăm trung tâm núi lửa hoạt động trên bề mặt.

Sứ mệnh. Được quan sát ở cự ly gần bởi Voyager 1 và 2, Galileo và gần đây là Juno, cung cấp những hình ảnh chi tiết về các dòng dung nham, núi lửa và những biến đổi liên tục trên bề mặt Io.

Europa

Jupiter II · Europa

Vệ tinh của Sao Mộc

Một thế giới băng giá với bề mặt nhẵn bất thường, chằng chịt những đường nứt và dải sẫm màu kéo dài hàng nghìn kilômét. Rất ít hố va chạm còn tồn tại, cho thấy lớp băng bề mặt tương đối trẻ và đã nhiều lần được tái tạo. Nhưng điều hấp dẫn nhất nằm sâu bên dưới: nhiều bằng chứng cùng chỉ tới sự tồn tại của một đại dương khổng lồ ẩn dưới lớp vỏ băng.

Đường kính: 3.122 km
Khối lượng: 4,80 × 10²² kg
Cách Sao Mộc: 671.000 km
Chu kỳ quỹ đạo: 3,55 ngày Trái Đất
Chu kỳ tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
Nhiệt độ bề mặt: ≈ −160 °C

Điều đặc biệt. Khi tàu Galileo bay qua Europa, nó phát hiện một từ trường cảm ứng — dấu hiệu cho thấy bên dưới lớp băng có một lớp vật chất dẫn điện. Lời giải thích phù hợp nhất là một đại dương nước mặn toàn cầu, có thể chứa lượng nước lớn gấp khoảng hai lần tất cả các đại dương trên Trái Đất cộng lại.

Sứ mệnh. Galileo (1995–2003) cung cấp những bằng chứng quan trọng nhất về đại dương ngầm. Europa Clipper của NASA hiện đang trên hành trình tới hệ Sao Mộc, dự kiến đến nơi vào tháng 4/2030 để khảo sát Europa qua hàng chục lần bay ngang.

Ganymede

Jupiter III · Ganymede

Vệ tinh của Sao Mộc

Vệ tinh lớn nhất Hệ Mặt Trời, thậm chí có đường kính lớn hơn Sao Thủy. Bề mặt Ganymede chia thành hai kiểu địa hình nổi bật: những vùng tối cổ xưa dày đặc hố va chạm và những vùng sáng trẻ hơn, bị cắt xẻ bởi vô số rãnh và sống núi — dấu tích của các quá trình kiến tạo từng làm biến đổi lớp vỏ băng.

Đường kính: 5.268 km
Khối lượng: 1,48 × 10²³ kg
Cách Sao Mộc: 1.070.400 km
Chu kỳ quỹ đạo: 7,15 ngày Trái Đất
Chu kỳ tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
So với Sao Thủy: Lớn hơn về đường kính

Điều đặc biệt. Ganymede là vệ tinh duy nhất được biết có từ trường nội tại của riêng mình, được tạo ra bởi một dynamo hoạt động sâu bên trong. Từ trường ấy tạo nên một từ quyển nhỏ nằm ngay bên trong từ quyển khổng lồ của Sao Mộc — một cấu trúc chưa từng thấy ở bất kỳ vệ tinh nào khác.

Sứ mệnh. Voyager và Galileo đã cung cấp những quan sát cận cảnh quan trọng về Ganymede. Tàu JUICE của ESA hiện đang trên hành trình tới hệ Sao Mộc; sau nhiều lần bay qua các vệ tinh băng giá, tàu dự kiến đi vào quỹ đạo quanh Ganymede vào cuối năm 2034.

Titan

Saturn VI · Titan

Vệ tinh của Sao Thổ

Vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ và là vệ tinh duy nhất trong Hệ Mặt Trời có một khí quyển dày đặc, chủ yếu gồm nitơ. Áp suất trên bề mặt cao khoảng 1,5 lần Trái Đất, còn lớp sương mù hydrocarbon màu cam che khuất gần như hoàn toàn mặt đất trong ánh sáng khả kiến. Chỉ bằng radar và quan sát ở một số bước sóng hồng ngoại, chúng ta mới nhìn xuyên qua màn mây ấy để thấy thế giới bên dưới.

Đường kính: 5.150 km
Khối lượng: 1,35 × 10²³ kg
Cách Sao Thổ: 1.221.870 km
Chu kỳ quỹ đạo: 15,9 ngày Trái Đất
Áp suất bề mặt: ≈ 1,5 lần Trái Đất
Nhiệt độ bề mặt: ≈ −179 °C

Điều đặc biệt. Titan là thế giới duy nhất ngoài Trái Đất được biết có những khối chất lỏng ổn định trên bề mặt. Nhưng thay vì nước, sông ngòi, hồ và biển nơi đây chứa chủ yếu metan và ethan lỏng — tạo nên một chu trình mưa, dòng chảy và bốc hơi kỳ lạ dưới nhiệt độ khoảng −179 °C.

Sứ mệnh. Cassini–Huygens đã hé lộ phần lớn những gì chúng ta biết về Titan. Ngày 14/01/2005, tàu Huygens hạ xuống bề mặt và trở thành tàu đầu tiên đáp xuống một thiên thể ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời.

Enceladus

Saturn II · Enceladus

Vệ tinh của Sao Thổ

Một vệ tinh băng nhỏ nhưng sáng trắng khác thường, với bề mặt phản xạ phần lớn ánh sáng Mặt Trời chiếu tới. Ở cực nam, bốn khe nứt dài được gọi là “vằn hổ” nổi bật giữa lớp băng; chúng ấm hơn rõ rệt so với vùng xung quanh và là nơi vật chất từ sâu bên trong Enceladus thoát ra không gian.

Đường kính: 504 km
Cách Sao Thổ: 238.040 km
Chu kỳ quỹ đạo: 1,37 ngày Trái Đất
Chu kỳ tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
Suất phản chiếu: Thuộc nhóm cao nhất hệ
Nhiệt độ bề mặt: ≈ −198 °C

Điều đặc biệt. Bên dưới lớp vỏ băng của Enceladus là một đại dương nước mặn toàn cầu. Từ đại dương ấy, hơi nước, hạt băng, muối và các hợp chất hữu cơ phun qua những “vằn hổ” ở cực nam rồi bay thẳng vào không gian — một phần vật chất đó tiếp tục tạo nên vành E của Sao Thổ.

Sứ mệnh. Cassini đã nhiều lần bay qua Enceladus và trực tiếp xuyên qua các luồng phun ở cực nam, cho phép các thiết bị trên tàu phân tích hơi nước, hạt băng, muối và hợp chất hữu cơ thoát ra từ bên trong vệ tinh.

Triton

Neptune I · Triton

Vệ tinh của Sao Hải Vương

Vệ tinh lớn nhất của Sao Hải Vương và là một trong những thế giới lạnh nhất từng được đo trực tiếp trong Hệ Mặt Trời. Bề mặt phủ chủ yếu bởi các loại băng dễ bay hơi như nitơ, xen giữa là vùng địa hình lỗ chỗ đặc biệt thường được ví như “vỏ dưa”. Voyager 2 còn phát hiện những cột vật chất tối phun lên từ bề mặt, rồi bị gió kéo thành những vệt dài trên lớp băng.

Đường kính: 2.707 km
Cách Sao Hải Vương: 354.760 km
Chu kỳ quỹ đạo: 5,88 ngày · nghịch hành
Chu kỳ tự quay: Đồng bộ với quỹ đạo
Nhiệt độ bề mặt: ≈ −235 °C
Vị trí: Vệ tinh lớn nhất của Sao Hải Vương

Điều đặc biệt. Triton chuyển động quanh Sao Hải Vương theo quỹ đạo nghịch hành — ngược chiều tự quay của hành tinh. Quỹ đạo khác thường này là bằng chứng mạnh cho thấy Triton không hình thành cùng Sao Hải Vương mà vốn là một thiên thể ở vùng ngoài Hệ Mặt Trời, sau đó bị hành tinh khổng lồ này bắt giữ.

Sứ mệnh. Voyager 2 bay qua Triton năm 1989 và đến nay vẫn là tàu vũ trụ duy nhất từng quan sát vệ tinh này ở cự ly gần.

Vesta

4 Vesta

Tiểu hành tinh · vành đai chính

Một trong những thiên thể lớn nhất của vành đai tiểu hành tinh chính, đồng thời là tiểu hành tinh sáng nhất khi quan sát từ Trái Đất. Vesta không chỉ là một khối đá nguyên thủy: từ rất sớm, nhiệt bên trong đã khiến vật chất của nó phân tách thành lõi, lớp phủ và lớp vỏ — cấu trúc giống một hành tinh thu nhỏ. Vì thế, Vesta được xem như một tiền hành tinh còn sót lại từ buổi đầu hình thành Hệ Mặt Trời.

Đường kính trung bình: 525 km
Khối lượng: 2,59 × 10²⁰ kg
Bán trục lớn quỹ đạo: 2,36 AU
Một năm: 3,63 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: 5,34 giờ
Vị trí: Vành đai chính

Điều đặc biệt. Ở cực nam Vesta là Rheasilvia, một hố va chạm khổng lồ rộng khoảng 500 km — gần bằng đường kính của chính thiên thể này. Cú va chạm tạo nên nó đã bắn vô số mảnh đá vào không gian; một phần sau đó tới Trái Đất dưới dạng thiên thạch, cho phép chúng ta cầm trên tay những mẫu vật có nguồn gốc từ Vesta.

Sứ mệnh. Tàu Dawn của NASA đi vào quỹ đạo quanh Vesta năm 2011 và khảo sát thiên thể này trong hơn một năm trước khi rời đi năm 2012 để tiếp tục hành trình tới Ceres.

Bennu

101955 Bennu

Tiểu hành tinh cận Trái Đất · nhóm Apollo

Một tiểu hành tinh nhỏ, sẫm màu và giàu carbon, đường kính chỉ khoảng nửa kilômét. Bennu không phải một khối đá đặc mà là một “đống mảnh vụn” gồm vô số khối đá và vật chất nhỏ liên kết lỏng lẻo bởi trọng lực cực yếu. Bề mặt gồ ghề, phủ kín những tảng đá lớn — hoàn toàn khác với vùng địa hình tương đối bằng phẳng mà các nhà khoa học từng dự đoán trước khi tàu OSIRIS-REx tới nơi.

Đường kính trung bình: ≈ 490 m
Bán trục lớn quỹ đạo: 1,13 AU
Một năm: 1,20 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 4,3 giờ
Cấu trúc: Đống mảnh vụn kết lỏng lẻo
Thành phần: Giàu carbon

Điều đặc biệt. Năm 2020, OSIRIS-REx chạm xuống Bennu trong vài giây để thu thập vật chất trên bề mặt. Mẫu vật được đưa về Trái Đất năm 2023, mang theo những khoáng vật và hợp chất giàu carbon còn lưu giữ dấu vết của vật chất nguyên thủy từ thuở Hệ Mặt Trời mới hình thành.

Sứ mệnh. OSIRIS-REx của NASA thu thập mẫu từ Bennu ngày 20/10/2020. Khoang chứa mẫu trở về Trái Đất ngày 24/09/2023, trong khi tàu tiếp tục hành trình dưới tên OSIRIS-APEX.

Ryugu

162173 Ryugu

Tiểu hành tinh cận Trái Đất · nhóm Apollo

Một tiểu hành tinh sẫm màu, giàu carbon, với hình dạng giống con quay: phần xích đạo phình rộng còn hai cực dẹt hơn. Hình dạng này nhiều khả năng lưu giữ dấu vết của một giai đoạn Ryugu từng quay nhanh hơn trong quá khứ. Cũng như Bennu, Ryugu không phải một khối đá đặc mà là một “đống mảnh vụn” gồm vô số khối đá liên kết lỏng lẻo bởi trọng lực rất yếu.

Đường kính trung bình: ≈ 900 m
Bán trục lớn quỹ đạo: 1,19 AU
Một năm: 1,30 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 7,6 giờ
Hình dạng: Con quay, phình ở xích đạo
Thành phần: Giàu carbon

Điều đặc biệt. Hayabusa2 đã thu thập mẫu tại hai vị trí trên Ryugu. Ở lần thứ hai, tàu dùng một vật va chạm tạo hố nhân tạo để làm lộ vật chất nằm bên dưới lớp bề mặt đã chịu tác động lâu dài của không gian, rồi lấy mẫu từ khu vực này và đưa về Trái Đất cuối năm 2020.

Sứ mệnh. Hayabusa2 của JAXA khảo sát Ryugu, thực hiện hai lần thu thập mẫu và tạo một hố va chạm nhân tạo trên bề mặt. Khoang chứa mẫu trở về Trái Đất ngày 06/12/2020.

Halley

1P/Halley

Sao chổi chu kỳ ngắn

Sao chổi nổi tiếng nhất trong lịch sử quan sát, đủ sáng để có thể nhìn thấy bằng mắt thường khi tiến gần Mặt Trời và trở lại sau khoảng 75–76 năm — gần bằng một đời người. Nhân sao chổi là một khối băng, bụi và vật chất giàu carbon có bề mặt cực kỳ tối, chỉ phản xạ một phần rất nhỏ ánh sáng Mặt Trời chiếu tới.

Kích thước nhân: ≈ 15 × 8 × 8 km
Chu kỳ quỹ đạo: ≈ 75 – 76 năm
Lần cận nhật gần nhất: 1986
Lần cận nhật kế tiếp: ≈ 2061
Chiều quỹ đạo: Nghịch hành
Phân loại: Chu kỳ ngắn, kiểu Halley

Điều đặc biệt. Halley là sao chổi đầu tiên được chứng minh là một thiên thể tuần hoàn. Edmond Halley nhận ra những sao chổi được quan sát vào các năm 1531, 1607 và 1682 thực chất là cùng một vật thể, rồi dự đoán nó sẽ quay trở lại vào khoảng năm 1758 — một thành công ngoạn mục của cơ học Newton.

Sứ mệnh. Trong lần trở lại năm 1986, một đội tàu quốc tế đã tiếp cận Halley. Giotto của ESA bay gần nhân sao chổi nhất, cùng với Vega 1 và 2, Suisei và Sakigake, cung cấp những quan sát trực tiếp đầu tiên về nhân của sao chổi nổi tiếng này.

67P

67P/Churyumov–Gerasimenko

Sao chổi chu kỳ ngắn · họ Sao Mộc

Một trong những sao chổi được nghiên cứu chi tiết nhất từ trước tới nay. Thay vì chỉ bay ngang, tàu Rosetta đã đồng hành cùng 67P hơn hai năm khi sao chổi tiến lại gần rồi rời xa Mặt Trời. Nhân của nó có hình dạng hai thùy rất đặc trưng, nối với nhau bằng một “cổ” hẹp, trên bề mặt là những vách đá, hố sụt, vùng bụi mịn và các khe nứt.

Kích thước thùy lớn: ≈ 4,3 × 4,1 km
Kích thước thùy nhỏ: ≈ 2,6 × 2,3 km
Chu kỳ quỹ đạo: ≈ 6,4 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 12,4 giờ
Cấu trúc: Hai thùy nối bằng cổ hẹp
Phân loại: Chu kỳ ngắn, họ Sao Mộc

Điều đặc biệt. Hình dạng hai thùy của 67P nhiều khả năng hình thành khi hai thiên thể nhỏ từng tồn tại riêng biệt va chạm với tốc độ thấp rồi gắn lại với nhau — lưu giữ dấu vết của quá trình hình thành các vật thể nhỏ trong Hệ Mặt Trời sơ khai.

Sứ mệnh. Rosetta của ESA đồng hành cùng 67P từ năm 2014 đến 2016. Ngày 12/11/2014, tàu Philae trở thành thiết bị đầu tiên hạ xuống bề mặt một nhân sao chổi, dù sau lần tiếp xúc đầu tiên nó đã nảy lên trước khi dừng lại.

Tempel 1

9P/Tempel 1

Sao chổi chu kỳ ngắn · họ Sao Mộc

Một sao chổi chu kỳ ngắn thuộc họ Sao Mộc, với quỹ đạo kéo dài từ vùng lân cận Sao Hỏa ra phía Sao Mộc. Tempel 1 không nổi bật vì kích thước hay độ sáng, mà vì đã trở thành mục tiêu của một trong những thí nghiệm táo bạo nhất từng thực hiện trên một sao chổi.

Kích thước nhân: ≈ 7,6 × 4,9 km
Chu kỳ quỹ đạo: ≈ 5,6 năm Trái Đất
Chu kỳ tự quay: ≈ 41 giờ
Phân loại: Chu kỳ ngắn, họ Sao Mộc
Va chạm nhân tạo: 04/07/2005
Quan sát lại: 2011

Điều đặc biệt. Ngày 04/07/2005, tàu Deep Impact phóng một vật va chạm vào nhân Tempel 1 với tốc độ cao, tạo ra một hố mới và bắn vật chất từ bên dưới lớp bề mặt ra không gian. Nhờ phân tích đám vật chất ấy, các nhà khoa học có thể nghiên cứu những lớp ít bị biến đổi hơn trong nhân sao chổi.

Sứ mệnh. Deep Impact của NASA tạo va chạm nhân tạo trên Tempel 1 năm 2005. Sáu năm sau, Stardust-NExT bay ngang sao chổi để chụp lại vùng va chạm và quan sát những thay đổi trên bề mặt.

VŨ TRỤ SÂU

Proxima Centauri b

Proxima b

Ngoại hành tinh cỡ Trái Đất

Ngoại hành tinh quay quanh Proxima Centauri — ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất. Proxima b có khối lượng gần Trái Đất và chuyển động trong vùng ở được của sao mẹ, nơi nhiệt độ về nguyên tắc có thể cho phép nước lỏng tồn tại nếu điều kiện khí quyển phù hợp. Nhưng Proxima Centauri là một sao lùn đỏ hoạt động mạnh, thường xuyên phát ra những đợt bùng phát và bức xạ năng lượng cao, nên liệu hành tinh này có giữ được khí quyển và thực sự thích hợp cho sự sống hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Khoảng cách: 4,24 năm ánh sáng
Sao mẹ: Proxima Centauri · sao lùn đỏ
Khối lượng tối thiểu: ≈ 1,07 lần Trái Đất
Chu kỳ quỹ đạo: 11,2 ngày Trái Đất
Bán trục lớn: ≈ 0,049 AU
Phát hiện: 2016 · vận tốc xuyên tâm

Khoảng cách. 4,24 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. 4,24 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời hệ Proxima Centauri hơn bốn năm trước — nơi có ngoại hành tinh gần Hệ Mặt Trời nhất được biết hiện nay.

Điều đặc biệt. Chỉ cách chúng ta khoảng 4,24 năm ánh sáng, Proxima b là ngoại hành tinh gần nhất được biết. Khoảng cách ấy vẫn khổng lồ đối với công nghệ hiện nay, nhưng khiến nó trở thành một trong những mục tiêu hấp dẫn nhất khi con người nghĩ tới việc thăm dò một hệ hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời.

Ghi chú khối lượng: Phương pháp vận tốc xuyên tâm chủ yếu cho biết khối lượng tối thiểu vì độ nghiêng quỹ đạo chưa được xác định trực tiếp.
Bán kính: Chưa được đo; các giá trị bán kính hiện có chủ yếu là ước tính từ mô hình.
Khí quyển: Chưa được xác nhận. Hoạt động mạnh và các đợt bùng phát của sao mẹ có thể gây xói mòn khí quyển theo thời gian.

Loại tư liệu: Minh họa khoa học

Hình dung của họa sĩ khoa học. Bề mặt và khí quyển của hành tinh này chưa từng được quan sát trực tiếp.

TRAPPIST-1e

TRAPPIST-1 e

Ngoại hành tinh cỡ Trái Đất

Một trong bảy hành tinh cỡ Trái Đất quay quanh sao lùn siêu lạnh TRAPPIST-1. Cả hệ nhỏ gọn đến mức tất cả bảy hành tinh đều chuyển động gần sao mẹ hơn Sao Thủy quanh Mặt Trời. Trong số đó, TRAPPIST-1e đặc biệt đáng chú ý vì có kích thước và mật độ gần với các hành tinh đá, đồng thời nằm trong vùng ở được — nơi nước lỏng có thể tồn tại trên bề mặt nếu hành tinh có một khí quyển thích hợp.

Khoảng cách: ≈ 40 năm ánh sáng
Sao mẹ: TRAPPIST-1 · lùn siêu lạnh
Bán kính: ≈ 0,92 lần Trái Đất
Khối lượng: ≈ 0,69 lần Trái Đất
Chu kỳ quỹ đạo: 6,10 ngày Trái Đất
Phát hiện: 2017 · quá cảnh

Khoảng cách. ≈ 40 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 40 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời hệ TRAPPIST-1 khoảng bốn mươi năm trước — nghĩa là ta luôn nhìn thế giới này như nó từng tồn tại trong quá khứ.

Điều đặc biệt. TRAPPIST-1 sở hữu bảy hành tinh có kích thước gần Trái Đất, ba trong số đó — e, f và g — nằm trong vùng ở được của sao mẹ. TRAPPIST-1e là một trong những mục tiêu quan trọng nhất để kiểm tra xem một hành tinh đá quanh sao lùn đỏ có thể duy trì khí quyển hay không.

Số hành tinh trong hệ: 7 hành tinh, đều có kích thước gần Trái Đất.
Khối lượng suy ra từ: Biến thiên thời điểm quá cảnh do các hành tinh tương tác hấp dẫn với nhau.
Khí quyển: Chưa được xác nhận. Dữ liệu Webb đã loại trừ một khí quyển dày giàu hydro, nhưng chưa thể kết luận hành tinh có hay không có một khí quyển mỏng hơn.

Loại tư liệu: Minh họa khoa học

Hình dung của họa sĩ khoa học dựa trên khối lượng và bán kính đo được, không phải ảnh chụp bề mặt.

Kepler-186f

KOI-571.05

Ngoại hành tinh cỡ Trái Đất

Hành tinh ngoài cùng trong năm hành tinh đã biết của hệ Kepler-186. Kepler-186f chỉ lớn hơn Trái Đất một chút và chuyển động gần rìa ngoài vùng ở được của ngôi sao lùn đỏ mẹ — nơi nước lỏng về nguyên tắc có thể tồn tại trên bề mặt nếu điều kiện khí quyển phù hợp. Dù vậy, chúng ta vẫn chưa biết hành tinh này có khí quyển, đại dương hay thực sự giống Trái Đất đến mức nào.

Khoảng cách: ≈ 580 năm ánh sáng
Sao mẹ: Kepler-186 · sao lùn đỏ
Bán kính: ≈ 1,17 lần Trái Đất
Chu kỳ quỹ đạo: 129,9 ngày Trái Đất
Chòm sao: Thiên Nga
Phát hiện: 2014 · quá cảnh

Khoảng cách. ≈ 580 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 580 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời hệ Kepler-186 khoảng 580 năm trước — vào khoảng thế kỷ 15, nhiều thế kỷ trước khi con người chế tạo kính thiên văn.

Điều đặc biệt. Kepler-186f đi vào lịch sử năm 2014 với tư cách hành tinh đầu tiên có kích thước gần Trái Đất được xác nhận trong vùng ở được của một ngôi sao khác — một cột mốc quan trọng trong hành trình tìm kiếm những thế giới giống Trái Đất.

Khối lượng: Chưa được đo trực tiếp với độ chính xác cao; các giá trị hiện có chủ yếu dựa trên mô hình.
Vị trí trong hệ: Hành tinh ngoài cùng trong năm hành tinh đã biết.
Ánh sáng nhận được: Khoảng một phần ba mức năng lượng Trái Đất nhận từ Mặt Trời.

Loại tư liệu: Minh họa khoa học

Hình dung của họa sĩ khoa học. Màu sắc và địa hình chỉ mang tính gợi ý.

55 Cancri e

Janssen

Siêu Trái Đất nóng

Một siêu Trái Đất quay sát ngôi sao mẹ đến mức chỉ mất khoảng 17,7 giờ để hoàn thành một vòng quỹ đạo. Nhiệt độ trên hành tinh cao đến mức đá silicate có thể nóng chảy, khiến 55 Cancri e thường được hình dung như một thế giới núi lửa với những vùng bề mặt phủ magma. Nhưng những quan sát mới cho thấy câu chuyện có thể phức tạp hơn: hành tinh dường như còn có một lớp khí quyển giúp vận chuyển nhiệt quanh nó.

Khoảng cách: ≈ 41 năm ánh sáng
Sao mẹ: 55 Cancri A · loại G
Bán kính: ≈ 1,88 lần Trái Đất
Khối lượng: ≈ 8,08 lần Trái Đất
Chu kỳ quỹ đạo: ≈ 17,7 giờ
Phát hiện: 2004 · vận tốc xuyên tâm

Khoảng cách. ≈ 41 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 41 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời hệ 55 Cancri khoảng bốn mươi mốt năm trước.

Điều đặc biệt. Một năm trên 55 Cancri e chỉ kéo dài khoảng 17,7 giờ — ngắn hơn một ngày trên Trái Đất. Ở khoảng cách cực gần sao mẹ, đây là một phòng thí nghiệm tự nhiên để tìm hiểu điều gì xảy ra với một hành tinh đá khi bị nung nóng đến cực hạn.

Nhiệt độ mặt ngày: Mặt ngày nóng trên 1.000 °C, đủ để nhiều loại đá silicate nóng chảy.
Khí quyển: Quan sát bằng James Webb cho thấy bằng chứng về một khí quyển thứ cấp, có thể giàu CO₂ hoặc CO; thành phần và nguồn gốc chính xác vẫn đang được nghiên cứu.
Hệ sao: 55 Cancri A có ít nhất năm hành tinh đã biết; bản thân hệ sao còn có một sao đồng hành ở rất xa.

Loại tư liệu: Minh họa khoa học

Hình dung của họa sĩ khoa học dựa trên khối lượng, bán kính và nhiệt độ suy ra từ quan sát.

Proxima Centauri

Alpha Centauri C

Sao lùn đỏ · lớp M5.5Ve

Ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất, nhưng lại quá mờ để có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Proxima Centauri là một sao lùn đỏ nhỏ, nguội và chỉ phát ra một phần rất nhỏ năng lượng của Mặt Trời. Tuy vậy, nó không hề yên tĩnh: những đợt bùng phát từ trường dữ dội có thể khiến độ sáng và bức xạ năng lượng cao tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn.

Khoảng cách: 4,24 năm ánh sáng
Lớp phổ: M5.5Ve · sao lùn đỏ
Nhiệt độ hiệu dụng: ≈ 3.050 K
Bán kính: ≈ 0,15 lần Mặt Trời
Khối lượng: ≈ 0,12 lần Mặt Trời
Chòm sao: Bán Nhân Mã

Khoảng cách. 4,24 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. 4,24 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời Proxima Centauri hơn bốn năm trước — và đây đã là ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất.

Điều đặc biệt. Proxima Centauri chỉ cách chúng ta 4,24 năm ánh sáng, gần hơn bất kỳ ngôi sao nào khác ngoài Mặt Trời. Thế nhưng nó vẫn quá mờ để mắt người nhìn thấy nếu không có kính thiên văn.

Độ trưng: ≈ 0,17% độ trưng của Mặt Trời trên toàn phổ.
Hệ sao: Thành viên ở rất xa của hệ Alpha Centauri, liên kết hấp dẫn với cặp Alpha Centauri A–B.
Hoạt động: SSao bùng phát mạnh; các đợt flare có thể làm tăng nhanh độ sáng và bức xạ năng lượng cao.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Ngôi sao được ghi lại qua kính thiên văn; các tia sáng tỏa ra là hiệu ứng quang học của thiết bị, không phải cấu trúc thật.

Sirius

Alpha Canis Majoris

Sao dãy chính lớp A · hệ đôi

Ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm, sáng hơn Mặt Trời nhiều lần và có nhiệt độ bề mặt cao hơn đáng kể. Nhưng Sirius không phải một ngôi sao đơn độc: ngôi sao trắng xanh Sirius A có một bạn đồng hành rất mờ là Sirius B — một sao lùn trắng, phần lõi còn sót lại của một ngôi sao đã kết thúc phần lớn cuộc đời của mình.

Khoảng cách: 8,60 năm ánh sáng
Lớp phổ: A1V
Nhiệt độ hiệu dụng: ≈ 9.940 K
Bán kính: ≈ 1,71 lần Mặt Trời
Khối lượng: ≈ 2,06 lần Mặt Trời
Chòm sao: Đại Khuyển

Khoảng cách. 8,60 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. 8,60 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy từ Sirius hôm nay đã rời hệ sao này khoảng 8,6 năm trước — dù đó là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm.

Điều đặc biệt. Sirius B có khối lượng gần bằng Mặt Trời nhưng kích thước chỉ xấp xỉ Trái Đất. Vật chất trong ngôi sao nhỏ bé ấy bị nén tới mật độ cực lớn — một minh họa điển hình cho số phận cuối đời của những ngôi sao giống Mặt Trời.

Cấp sao biểu kiến: −1,46 — sáng nhất trong các sao trên bầu trời đêm.
Bạn đồng hành: Sirius B · sao lùn trắng có khối lượng gần bằng Mặt Trời nhưng kích thước xấp xỉ Trái Đất.
Độ trưng: Khoảng 25 lần Mặt Trời.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Ảnh chụp qua kính thiên văn. Sao lùn trắng Sirius B, nếu thấy được, chỉ là một chấm rất mờ sát bên.

Betelgeuse

Alpha Orionis

Siêu sao khổng lồ đỏ

Ngôi sao đỏ nổi bật ở vai chòm Lạp Hộ và là một trong những ngôi sao khổng lồ dễ nhận ra nhất trên bầu trời. Betelgeuse đã rời giai đoạn đốt hydro trong lõi và phồng lên tới kích thước khổng lồ: nếu đặt nó vào vị trí Mặt Trời, bề mặt ngôi sao có thể vươn ra ngoài quỹ đạo Sao Hỏa. Đây là một ngôi sao khối lượng lớn đang tiến sâu vào những giai đoạn cuối của quá trình tiến hóa.

Khoảng cách: ≈ 550 năm ánh sáng
Lớp phổ: M1–M2 Ia–ab
Nhiệt độ hiệu dụng: ≈ 3.600 K
Bán kính: ≈ 800 lần Mặt Trời · ước tính
Khối lượng: ≈ 16 – 19 lần Mặt Trời
Chòm sao: Lạp Hộ

Khoảng cách. ≈ 550 năm ánh sáng · sai số lớn

Ánh sáng đã đi. ≈ 550 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy từ Betelgeuse hôm nay đã rời ngôi sao này từ khoảng thế kỷ 15. Nếu một biến cố xảy ra ở đó sau thời điểm ấy, ánh sáng báo tin vẫn có thể đang trên đường tới Trái Đất.

Điều đặc biệt. Một ngày nào đó, Betelgeuse sẽ kết thúc bằng một vụ nổ siêu tân tinh ngoạn mục. Điều chắc chắn nằm ở kết cục; điều chưa thể biết là nó sẽ xảy ra khi nào — có thể rất sớm theo thang thời gian thiên văn, nhưng vẫn còn cách chúng ta hàng chục nghìn năm hoặc lâu hơn.

Sai số khoảng cách: Khó xác định chính xác vì Betelgeuse rất lớn, biến đổi và có bề mặt không đồng đều.
Đợt mờ đi 2019–2020: Ngôi sao giảm sáng bất thường; các quan sát cho thấy một đám bụi hình thành từ vật chất do chính Betelgeuse phóng ra đã góp phần che bớt ánh sáng.
Kết cục: Dự kiến kết thúc bằng siêu tân tinh sụp đổ lõi; thời điểm cụ thể không thể dự đoán.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Betelgeuse là một trong số rất ít ngôi sao mà kính thiên văn phân giải được thành đĩa thay vì một điểm sáng.

Rigel

Beta Orionis

Siêu sao khổng lồ xanh

Ngôi sao xanh trắng rực rỡ ở chân chòm Lạp Hộ. Với nhiệt độ bề mặt hơn 12.000 K và độ trưng lớn hơn Mặt Trời hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn lần, Rigel vẫn nổi bật trên bầu trời dù cách chúng ta hàng trăm năm ánh sáng. Đây là một ngôi sao khối lượng lớn, nóng và đang tiến nhanh qua những giai đoạn cuối của quá trình tiến hóa.

Khoảng cách: ≈ 860 năm ánh sáng
Lớp phổ: B8 Ia
Nhiệt độ hiệu dụng: ≈ 12.100 K
Bán kính: ≈ 74 lần Mặt Trời
Khối lượng: ≈ 21 lần Mặt Trời
Chòm sao: Lạp Hộ

Khoảng cách. ≈ 860 năm ánh sáng · sai số lớn

Ánh sáng đã đi. ≈ 860 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy từ Rigel hôm nay đã rời ngôi sao này khoảng 860 năm trước — khi Trái Đất vẫn còn ở thời Trung cổc.

Điều đặc biệt. Rigel mang ký hiệu Beta Orionis nhưng thường sáng hơn Betelgeuse, Alpha Orionis. Điều đó nhắc rằng các chữ cái Hy Lạp trong tên Bayer không phải lúc nào cũng xếp các ngôi sao chính xác theo độ sáng.

Độ trưng: Cỡ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn lần Mặt Trời; giá trị phụ thuộc đáng kể vào khoảng cách và mô hình.
Hệ sao: Rigel là một hệ nhiều sao; Rigel A áp đảo gần như toàn bộ ánh sáng quan sát được.
Kết cục: Là ngôi sao khối lượng lớn và được kỳ vọng cuối cùng sẽ kết thúc bằng một vụ siêu tân tinh sụp đổ lõi.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Ánh sáng xanh trắng của Rigel phản ánh nhiệt độ bề mặt cao hơn Mặt Trời gấp đôi.

Tinh vân Lạp Hộ

M42 · NGC 1976

Vùng hình thành sao · vùng H II

Một trong những vùng hình thành sao nổi tiếng nhất trên bầu trời: một đám mây khí và bụi khổng lồ nơi hàng nghìn ngôi sao trẻ đang ra đời. Tinh vân đủ sáng để có thể nhìn thấy bằng mắt thường như một vệt mờ trong “thanh kiếm” phía dưới đai Lạp Hộ. Ở trung tâm, những ngôi sao trẻ nóng của cụm Trapezium phát ra bức xạ tử ngoại mạnh, ion hóa khí xung quanh và khiến cả đám mây phát sáng.

Khoảng cách: ≈ 1.350 năm ánh sáng
Loại: Vùng H II · vùng hình thành sao
Đường kính: ≈ 24 năm ánh sáng
Chòm sao: Lạp Hộ
Định danh: M42 · NGC 1976
Nhìn bằng mắt thường: Có, như một vệt mờ

Khoảng cách. ≈ 1.350 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 1.350 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Tinh vân Lạp Hộ khoảng 1.350 năm trước — vào khoảng thế kỷ thứ 7.

Điều đặc biệt. Tinh vân Lạp Hộ là vùng hình thành sao khối lượng lớn gần Trái Đất nhất. Nhờ ở tương đối gần và có thể quan sát rất chi tiết, nó trở thành một trong những phòng thí nghiệm tự nhiên quan trọng nhất để nghiên cứu cách sao và hệ hành tinh hình thành.

Cụm Trapezium: Nhóm sao trẻ nóng ở trung tâm; bức xạ tử ngoại của chúng ion hóa khí và làm phần trung tâm tinh vân phát sáng.
Đĩa tiền hành tinh: Hubble đã quan sát được nhiều “proplyd” — các đĩa tiền hành tinh quanh những ngôi sao trẻ đang hình thành.
Vị trí: M42 chỉ là phần sáng nổi bật của Đám mây Phân tử Lạp Hộ, một vùng khí và bụi rộng lớn hơn rất nhiều.

Loại tư liệu: Ảnh tổ hợp đa bước sóng

Màu sắc trong ảnh thiên văn thường được gán cho từng bước sóng để làm nổi bật các loại khí khác nhau.

Tinh vân Đại Bàng

M16 · NGC 6611

Vùng hình thành sao · vùng H II

Một vùng hình thành sao khổng lồ, nơi khí và bụi bị bức xạ tử ngoại cùng gió sao từ những ngôi sao trẻ nóng bào mòn và điêu khắc thành những cấu trúc kỳ vĩ. Nổi tiếng nhất là “Các Cột Sáng Tạo” — những cột khí bụi cao vài năm ánh sáng, bên trong các vùng đặc nhất vẫn đang hình thành những ngôi sao mới.

Khoảng cách: ≈ 7.000 năm ánh sáng
Loại: Vùng H II · vùng hình thành sao
Chòm sao: Cự Xà
Định danh: M16 · NGC 6611
Cụm sao đi kèm: Cụm sao mở trẻ ở trung tâm
Chiều cao các cột: Cỡ vài năm ánh sáng

Khoảng cách. ≈ 7.000 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 7.000 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Tinh vân Đại Bàng khoảng 7.000 năm trước — khi những cộng đồng nông nghiệp đầu tiên đang phát triển trên Trái Đất.

Điều đặc biệt. Các Cột Sáng Tạo” trở thành một trong những hình ảnh thiên văn biểu tượng nhất từng được chụp. Nhưng những cột khí bụi ấy không chỉ đẹp: bên trong chúng, trọng lực đang làm những vùng vật chất đặc co lại để hình thành các thế hệ sao mới.

Cơ chế tạo cột: Bức xạ tử ngoại và gió từ các sao trẻ nóng làm xói mòn khí loãng, trong khi những vùng vật chất đặc hơn tồn tại lâu hơn và tạo thành các cột.
Sự hình thành sao: Bên trong những vùng khí bụi đủ đặc, vật chất có thể co lại dưới tác dụng của trọng lực và tạo thành các sao trẻ.
Quan sát hồng ngoại: Ánh sáng hồng ngoại xuyên qua bụi tốt hơn ánh sáng khả kiến, giúp hé lộ nhiều sao trẻ nằm sâu bên trong và phía sau các cột.

Loại tư liệu: Ảnh tổ hợp đa bước sóng

Các cột tối là khí và bụi đặc; chúng nổi bật vì chắn ánh sáng từ vùng khí phát sáng phía sau.

Tinh vân Xoắn Ốc

NGC 7293

Tinh vân hành tinh

Một trong những tinh vân hành tinh gần Trái Đất nhất, hình thành khi một ngôi sao giống Mặt Trời bước vào những giai đoạn cuối đời và đẩy các lớp vật chất bên ngoài vào không gian. Phần lõi nóng còn lại trở thành một sao lùn trắng, phát ra bức xạ mạnh làm khí xung quanh phát sáng trong khi đám vật chất ấy tiếp tục giãn nở.

Khoảng cách: ≈ 650 năm ánh sáng
Loại: Tinh vân hành tinh
Đường kính: ≈ 2,5 năm ánh sáng
Chòm sao: Bảo Bình
Định danh: NGC 7293
Lõi trung tâm: Sao lùn trắng

Khoảng cách. ≈ 650 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 650 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Tinh vân Xoắn Ốc khoảng 650 năm trước — vào khoảng thế kỷ 14.

Điều đặc biệt. Tinh vân Xoắn Ốc cho chúng ta một hình dung về tương lai rất xa của Mặt Trời: các lớp ngoài bị đẩy vào không gian, còn phần lõi còn lại trở thành một sao lùn trắng nóng rồi từ từ nguội đi qua hàng tỷ năm.

Tên gọi gây nhầm: “Tinh vân hành tinh” là một tên gọi lịch sử; loại thiên thể này không liên quan đến hành tinh.
Các nút hình sao chổi: Tinh vân chứa vô số nút khí bụi dày đặc với phần đầu sáng và chiếc đuôi dài hướng ra xa ngôi sao trung tâm..
Tuổi: Tinh vân hành tinh chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn trên thang tiến hóa sao trước khi khí khuếch tán vào không gian.

Loại tư liệu: Ảnh tổ hợp đa bước sóng

Vòng tròn ta thấy thực chất là một lớp vỏ khí ba chiều, tình cờ hướng gần như thẳng về phía Trái Đất.

Tinh vân Con Cua

M1 · NGC 1952

Tàn dư siêu tân tinh

Tàn tích đang giãn nở của một ngôi sao đã phát nổ thành siêu tân tinh. Những sợi khí do vụ nổ để lại vẫn lao ra không gian với tốc độ hơn một nghìn kilômét mỗi giây. Ở trung tâm là một sao neutron siêu đặc quay khoảng 30 vòng mỗi giây, phát ra những chùm bức xạ quét qua không gian như ánh đèn của một ngọn hải đăng.

Khoảng cách: ≈ 6.500 năm ánh sáng
Loại: Tàn dư siêu tân tinh
Đường kính: ≈ 11 năm ánh sáng
Chòm sao: Kim Ngưu
Định danh: M1 · NGC 1952
Vụ nổ được ghi nhận: Năm 1054

Khoảng cách. ≈ 6.500 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 6.500 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng từ vụ nổ đã vượt khoảng 6.500 năm ánh sáng trước khi tới Trái Đất vào năm 1054. Theo khoảng cách ước tính hiện nay, chính vụ nổ đã xảy ra ở tinh vân từ khoảng thiên niên kỷ thứ 6 trước Công nguyên.

Điều đặc biệt. Năm 1054, các nhà thiên văn Trung Hoa ghi nhận một “ngôi sao khách” mới xuất hiện trên bầu trời, sáng đến mức có thể nhìn thấy cả ban ngày trong nhiều tuần. Gần một nghìn năm sau, chúng ta biết rằng họ đã chứng kiến ánh sáng của vụ siêu tân tinh tạo nên Tinh vân Con Cua.

Sao xung trung tâm: Một sao neutron quay khoảng 30 vòng mỗi giây, tạo ra những xung bức xạ đều đặn.
Tốc độ giãn nở: Các sợi khí của tinh vân vẫn chuyển động ra ngoài với tốc độ cỡ 1.500 km/s.
Ý nghĩa: Một trong những trường hợp nổi tiếng nhất mà một tàn dư siêu tân tinh hiện đại có thể liên hệ trực tiếp với một hiện tượng thiên văn được con người ghi chép gần một nghìn năm trước.

Loại tư liệu: Ảnh tổ hợp đa bước sóng

Ảnh thường được ghép từ nhiều bước sóng để thấy đồng thời sợi khí bên ngoài và vùng năng lượng cao ở lõi.

Pleiades

M45 · Tua Rua

Cụm sao mở

Một trong những cụm sao dễ nhận ra nhất trên bầu trời, ở Việt Nam quen gọi là sao Tua Rua. Bằng mắt thường ta chỉ thấy vài ngôi sao sáng tụ lại thành một nhóm nhỏ, nhưng Pleiades thực chất chứa hơn một nghìn ngôi sao trẻ được sinh ra gần như cùng thời từ một đám mây phân tử khổng lồ.

Khoảng cách: ≈ 444 năm ánh sáng
Loại: Cụm sao mở
Tuổi: ≈ 100 triệu năm
Số thành viên: Hơn 1.000 ngôi sao
Chòm sao: Kim Ngưu
Định danh: M45

Khoảng cách. ≈ 444 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 444 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Pleiades khoảng 445 năm trước — vào cuối thế kỷ 16.

Điều đặc biệt. Màn sương xanh bao quanh những ngôi sao sáng không phải phần khí bụi còn sót lại từ khi Pleiades ra đời. Cụm sao hiện đang đi qua một đám mây bụi liên sao; ánh sáng xanh của các sao trẻ bị bụi tán xạ và phản chiếu, tạo nên những tinh vân phản xạ nổi tiếng.

Nhìn bằng mắt thường: Thường thấy khoảng 6–7 ngôi sao trong điều kiện quan sát tốt.
Tên gọi Việt Nam: Sao Tua Rua · gắn từ lâu với quan sát bầu trời và lịch thời vụ dân gian.
Kích thước biểu kiến: Toàn cụm trải rộng trên một vùng lớn hơn nhiều so với đĩa Mặt Trăng tròn.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Ánh xanh mờ quanh các ngôi sao là bụi phản chiếu ánh sáng, không phải khí đang phát sáng.

Omega Centauri

NGC 5139

Cụm sao cầu

Cụm sao cầu lớn và đồ sộ nhất của Ngân Hà, chứa khoảng mười triệu ngôi sao liên kết với nhau bằng trọng lực. Phần lớn là những ngôi sao rất già, tập trung thành một quả cầu khổng lồ; càng tiến vào vùng lõi, mật độ sao càng tăng đến mức hàng chục nghìn ngôi sao có thể chen trong một vùng chỉ rộng vài chục năm ánh sáng.

Khoảng cách: ≈ 17.000 năm ánh sáng
Loại: Cụm sao cầu
Tuổi: ≈ 12 tỷ năm
Số thành viên: Cỡ hàng triệu ngôi sao
Chòm sao: Bán Nhân Mã
Định danh: NGC 5139

Khoảng cách. ≈ 17.000 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 17.000 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Omega Centauri khoảng 17.700 năm trước — khi Trái Đất vẫn đang trong thời kỳ băng hà cuối cùng.

Điều đặc biệt. Omega Centauri khác thường đến mức có thể không phải một cụm sao cầu thông thường. Nó chứa nhiều quần thể sao với tuổi và thành phần hóa học khác nhau, khiến các nhà thiên văn nghi ngờ đây có thể là phần lõi còn sót lại của một thiên hà lùn từng bị Ngân Hà tước mất các lớp sao bên ngoài.

Kích thước: Đường kính khoảng 450 năm ánh sáng.
Nhìn bằng mắt thường: Có, từ bầu trời đủ tối, nó hiện ra như một đốm sáng mờ bằng mắt thường.
Nguồn gốc: Có giả thuyết cho rằng đây là lõi còn lại của một thiên hà lùn đã bị Ngân Hà phá vỡ và sáp nhập.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Mỗi chấm sáng trong ảnh là một ngôi sao riêng biệt, phần lớn già hơn Mặt Trời rất nhiều.

Ngân Hà

Milky Way

Thiên hà xoắn ốc có thanh

Thiên hà mà Hệ Mặt Trời đang thuộc về. Mặt Trời chỉ là một trong hàng trăm tỷ ngôi sao của Ngân Hà, nằm trong Nhánh Orion, cách trung tâm thiên hà khoảng 26.000 năm ánh sáng. Dải sáng mờ vắt ngang bầu trời đêm chính là ánh sáng của vô số ngôi sao trong đĩa Ngân Hà khi chúng ta nhìn nó từ bên trong.

Loại: Xoắn ốc có thanh
Đường kính đĩa: ≈ 100.000 năm ánh sáng
Mặt Trời cách tâm: ≈ 26.000 năm ánh sáng
Số sao ước tính: Hàng trăm tỷ
Nhóm thiên hà: Nhóm Địa Phương
Trung tâm: Hố đen Sagittarius A*

Khoảng cách. Chúng ta đang ở bên trong

Ánh sáng đã đi. ≈ 26.000 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ngay trong chính thiên hà của mình, ánh sáng từ vùng trung tâm Ngân Hà cũng phải mất khoảng 26.000 năm mới tới được Trái Đất.

Điều đặc biệt. Vì chúng ta nằm bên trong Ngân Hà, không có bức ảnh nào chụp toàn bộ thiên hà từ bên ngoài. Những hình ảnh toàn cảnh quen thuộc của Ngân Hà đều là bản dựng khoa học dựa trên việc lập bản đồ sao, khí, bụi và chuyển động quan sát được từ vị trí của chúng ta.

Một năm thiên hà: Mặt Trời mất khoảng 230 triệu năm để hoàn thành một vòng quanh tâm Ngân Hà.
Vì sao khó lập bản đồ: Bụi trong đĩa hấp thụ mạnh ánh sáng khả kiến, che khuất nhiều vùng của thiên hà, đặc biệt theo hướng về tâm.
Tương lai với Andromeda: Hai thiên hà đang tiến lại gần nhau, nhưng các mô hình mới cho thấy chưa thể khẳng định chắc chắn chúng sẽ va chạm; xác suất va chạm trong khoảng 10 tỷ năm tới vào khoảng 50%.

Loại tư liệu: Hình dựng khoa học

Không tồn tại ảnh chụp Ngân Hà từ bên ngoài. Đây là hình dựng dựa trên dữ liệu quan trắc từ bên trong đĩa.

Andromeda

M31 · NGC 224

Thiên hà xoắn ốc

Thiên hà lớn gần Ngân Hà nhất, nằm cách chúng ta khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng. Andromeda chứa khoảng một nghìn tỷ ngôi sao và đang chuyển động về phía Ngân Hà, trái với xu hướng lùi xa do sự giãn nở vũ trụ của phần lớn các thiên hà ở khoảng cách lớn hơn.

Khoảng cách: ≈ 2,5 triệu năm ánh sáng
Loại: Xoắn ốc
Đường kính: ≈ 150.000 năm ánh sáng · ước tính
Chòm sao: Tiên Nữ
Nhóm thiên hà: Nhóm Địa Phương
Định danh: M31 · NGC 224

Khoảng cách. ≈ 2,5 triệu năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 2,5 triệu năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Andromeda khoảng 2,5 triệu năm trước — khi những tổ tiên xa xưa của loài người vẫn đang sống trên Trái Đất thời tiền sử.

Điều đặc biệt. Trong một đêm đủ tối, Andromeda có thể nhìn thấy bằng mắt thường như một vệt sáng mờ — nghĩa là mắt bạn đang trực tiếp nhận những photon đã vượt qua khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng của không gian.

Chuyển động: Đang tiến lại gần Ngân Hà dưới tác dụng hấp dẫn trong Nhóm Địa Phương.
Tương lai với Ngân Hà: Hai thiên hà có thể tương tác hoặc va chạm trong vài tỷ năm tới, nhưng các mô hình mới cho thấy kết cục này chưa chắc chắn.
Nhìn bằng mắt thường: Có, như một vệt sáng mờ trong điều kiện trời tối và ít ô nhiễm ánh sáng.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Toàn bộ đĩa thiên hà trong ảnh rộng hơn Mặt Trăng tròn nhiều lần trên bầu trời.

Thiên hà Xoáy Nước

M51 · NGC 5194

Thiên hà xoắn ốc thiết kế lớn

Một trong những thiên hà xoắn ốc điển hình nhất trên bầu trời, với hai nhánh xoắn lớn hiện lên rõ ràng như một vòng xoáy khổng lồ. M51 đang tương tác hấp dẫn với thiên hà nhỏ NGC 5195 nằm ở rìa ngoài của một nhánh; cuộc tương tác này nhiều khả năng đã làm các nhánh xoắn trở nên nổi bật hơn và thúc đẩy quá trình hình thành sao.

Khoảng cách: ≈ 31 triệu năm ánh sáng
Loại: Xoắn ốc thiết kế lớn
Chòm sao: Lạp Khuyển
Định danh: M51 · NGC 5194
Thiên hà đồng hành: NGC 5195
Đặc điểm: Đang tương tác hấp dẫn

Khoảng cách. ≈ 31 triệu năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 31 triệu năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời M51 khoảng 31 triệu năm trước — rất lâu trước khi loài người xuất hiện trên Trái Đất.

Điều đặc biệt. Năm 1845, khi quan sát M51 bằng kính thiên văn khổng lồ của mình, Lord Rosse lần đầu tiên nhận ra cấu trúc xoắn ở một thiên thể ngoài Ngân Hà. Khi ấy chưa ai biết rằng “tinh vân xoắn” này thực chất là cả một thiên hà chứa vô số ngôi sao.

Ý nghĩa lịch sử: M51 là thiên thể đầu tiên mà cấu trúc xoắn được nhận ra, qua quan sát của Lord Rosse năm 1845.
Hình thành sao: Các nhánh xoắn chứa nhiều vùng khí bị nén, nơi những cụm sao trẻ đang hình thành mạnh mẽ.
Hướng nhìn: Đĩa thiên hà gần như hướng mặt về phía chúng ta, giúp cấu trúc xoắn hiện lên đặc biệt rõ.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Thiên hà nhỏ ở đầu một nhánh xoắn là NGC 5195, đang tương tác hấp dẫn với M51.

Thiên hà Sombrero

M104 · NGC 4594

Thiên hà xoắn ốc nhìn nghiêng cạnh

Một thiên hà nổi tiếng với hình dáng giống chiếc mũ rộng vành: phần phình trung tâm sáng lớn nổi lên phía trên một đĩa mỏng bị cắt ngang bởi dải bụi tối. Chúng ta nhìn M104 gần như từ cạnh đĩa, khiến bụi hiện thành một đường tối sắc nét trước nền hàng tỷ ngôi sao. Bao quanh thiên hà còn là một quần thể đặc biệt phong phú với gần 2.000 cụm sao cầu.

Khoảng cách: ≈ 30 triệu năm ánh sáng
Loại: Xoắn ốc nhìn nghiêng cạnh
Đường kính: ≈ 50.000 năm ánh sáng
Chòm sao: Thất Nữ
Định danh: M104 · NGC 4594
Đặc điểm: Dải bụi tối và phình trung tâm lớn

Khoảng cách. ≈ 30 triệu năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 30 triệu năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhìn thấy hôm nay đã rời Thiên hà Sombrero khoảng 28 triệu năm trước — rất lâu trước khi những tổ tiên đầu tiên của loài người xuất hiện.

Điều đặc biệt. Hình chiếc mũ nổi tiếng của Sombrero là kết quả của cả cấu trúc đặc biệt lẫn góc nhìn gần nghiêng cạnh: một phần phình sao khổng lồ vươn lên quanh chiếc đĩa mỏng, trong khi vành bụi tối chạy ngang phía trước. Khi quan sát ở hồng ngoại, bụi bớt che khuất và cấu trúc dạng vòng của đĩa hiện ra rõ hơn.

Góc nhìn: Đĩa thiên hà chỉ nghiêng khoảng 6° so với phương nhìn đúng cạnh, khiến dải bụi hiện lên đặc biệt rõ.
Nhân trung tâm: Chứa một hố đen siêu khối lượng và một phần phình sao rất lớn.
Quan sát hồng ngoại: Hồng ngoại xuyên qua bụi tốt hơn ánh sáng khả kiến, làm lộ cấu trúc đĩa và vòng bụi vốn bị che khuất.

Loại tư liệu: Quan sát kính thiên văn

Dải tối là bụi trong đĩa thiên hà, chắn ánh sáng của các ngôi sao phía sau.

Sagittarius A*

Sgr A*

Hố đen siêu nặng

Hố đen siêu khối lượng nằm ở trung tâm Ngân Hà, với khối lượng khoảng bốn triệu lần Mặt Trời. Trong nhiều thập kỷ, các nhà thiên văn không nhìn thấy chính nó mà theo dõi những ngôi sao lao quanh một điểm vô hình với tốc độ cực lớn. Quỹ đạo của chúng cho thấy một khối lượng khổng lồ phải bị nén trong một vùng không gian rất nhỏ — bằng chứng thuyết phục về một hố đen.

Vị trí: Trung tâm Ngân Hà
Khoảng cách: ≈ 27.000 năm ánh sáng
Khối lượng ước tính: ≈ 4,3 triệu lần Mặt Trời
Phân loại: Hố đen siêu nặng
Chòm sao: Nhân Mã
Ảnh bóng công bố: Năm 2022

Khoảng cách. ≈ 27.000 năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 27.000 năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay từ vùng quanh Sagittarius A* đã rời trung tâm Ngân Hà khoảng 26.000 năm trước.

Điều đặc biệt. Năm 2022, Event Horizon Telescope công bố hình ảnh đầu tiên ở quy mô chân trời sự kiện của Sagittarius A*: một vùng tối — “bóng” của hố đen — nằm giữa vòng khí nóng phát sáng bị trọng lực cực mạnh bẻ cong.

Bằng chứng quỹ đạo: Theo dõi chuyển động của các ngôi sao gần tâm Ngân Hà trong nhiều thập kỷ cho thấy chúng quay quanh một vật thể vô hình, cực kỳ đặc và có khối lượng khoảng bốn triệu Mặt Trời.
Giải Nobel 2020: Reinhard Genzel và Andrea Ghez cùng nhận một nửa Giải Nobel Vật lý 2020 cho việc phát hiện một vật thể siêu đặc ở trung tâm Ngân Hà.
Vì sao khó tạo ảnh: Sagittarius A* cực nhỏ trên bầu trời, bị vật chất liên sao che và làm tán xạ tín hiệu; hơn nữa khí nóng quanh nó biến đổi chỉ trong vài phút, khiến việc dựng ảnh đặc biệt khó.

Loại tư liệu: Ảnh tái dựng giao thoa vô tuyến

Đây không phải ảnh máy ảnh. Hình được tái dựng từ dữ liệu vô tuyến của nhiều đài quan sát trên khắp Trái Đất, ghép lại bằng kỹ thuật giao thoa.

M87*

Messier 87*

Hố đen siêu nặng

Hố đen siêu khối lượng ở trung tâm thiên hà elip khổng lồ M87. Nó cách chúng ta khoảng 55 triệu năm ánh sáng — xa Sagittarius A* hơn hai nghìn lần — nhưng lại nặng tới khoảng 6,5 tỷ lần Mặt Trời. Kích thước khổng lồ ấy khiến vùng bóng của M87* vẫn có kích thước góc tương đương Sagittarius A* trên bầu trời, trong khi vật chất quanh nó biến đổi chậm hơn, thuận lợi hơn cho việc tạo ảnh.

Vị trí: Trung tâm thiên hà M87
Khoảng cách: ≈ 55 triệu năm ánh sáng
Khối lượng ước tính: ≈ 6,5 tỷ lần Mặt Trời
Phân loại: Hố đen siêu nặng
Chòm sao: Thất Nữ
Ảnh bóng công bố: Năm 2019

Khoảng cách. ≈ 55 triệu năm ánh sáng

Ánh sáng đã đi. ≈ 55 triệu năm

Ghi chú thời gian ánh sáng. Ánh sáng ta nhận được hôm nay đã rời vùng quanh M87* khoảng 55 triệu năm trước — khi những hệ sinh thái trên Trái Đất vẫn đang phục hồi và biến đổi sau thời đại khủng long.

Điều đặc biệt. Năm 2019, Event Horizon Telescope công bố hình ảnh đầu tiên trong lịch sử về vùng bóng của một hố đen: một vùng tối nằm giữa vòng plasma nóng phát sáng quanh M87*. Thành tựu ấy biến một đối tượng từng chỉ được suy ra qua tác động hấp dẫn thành một cấu trúc có thể quan sát ở quy mô chân trời sự kiện.

Kỹ thuật quan sát: Event Horizon Telescope liên kết các kính vô tuyến trên nhiều châu lục bằng giao thoa kế đường cơ sở rất dài, tạo nên một kính thiên văn ảo có kích thước xấp xỉ Trái Đất.
Luồng plasma: Vùng nhân M87 tạo ra một luồng vật chất tương đối tính kéo dài hàng nghìn năm ánh sáng, với các hạt chuyển động gần tốc độ ánh sáng.
VVì sao dễ tạo ảnh hơn Sgr A*: M87* lớn hơn rất nhiều nên vật chất gần chân trời sự kiện biến đổi trên thang thời gian dài hơn, giúp ghép dữ liệu thành ảnh ổn định hơn.

Loại tư liệu: Ảnh tái dựng giao thoa vô tuyến

Vòng sáng là bức xạ từ vật chất nóng bị bẻ cong quanh hố đen; vùng tối ở giữa là bóng của chính chân trời sự kiện.

Minh họa tên lửa rời bệ phóng, vệ tinh trên quỹ đạo, dải Ngân Hà và Trái Đất về đêm với ánh đèn thành phố.

Bầu trời không bao giờ đứng yên. Những gì đang diễn ra phía trên chúng ta, giờ đây đều có thể được khám phá từ màn hình của bạn.

Đài thiên văn trực tuyến

Quan sát bầu trời, theo dõi các thiên thể và khám phá những hiện tượng thiên văn qua dữ liệu khoa học, bản đồ sao và các công cụ tương tác.

Trò chơi nhỏ: bấm nút Bắt đầu, rồi giữ phím Space (hoặc chạm giữ vào khung) để nạp lực, thả ra để bật nhảy theo hướng đang quay. Đường chấm hiển thị quỹ đạo bay, có tính cả lực hút của các hành tinh. Khi đang bay, ấn Space lần nữa để xì hơi lái. Hạ cánh xuống hành tinh mới để cắm cờ khám phá, nhặt sao trên đường bay; mỗi lần bay càng dài càng được thêm điểm; bộ đếm góc trên phải hiển thị quãng bay (đơn vị LS, giây ánh sáng) của lần bay hiện tại / lần bay dài nhất, số sao và số hành tinh theo dạng lượt này / cao nhất. Có nút toàn màn hình, huy hiệu thành tích và nút đổi phi hành gia đã mở khóa. Mỗi lượt chơi kéo dài 180 giây, bắt đầu sau 3 giây đếm ngược. Đu quanh hành tinh, hạ cánh thẳng và nhặt sao đồng hồ sẽ cộng thêm giây. Khiên đỏ và thiên thạch quanh hành tinh sẽ đẩy bạn ra. Âm thanh mặc định bật (nút loa để tắt); rê chuột vào nút Bắt đầu sẽ có tiếng.

Thiên nhiên kỳ diệu

—

Mô phỏng gặp lỗi

Các hiện tượng khác vẫn hoạt động bình thường. Hãy chọn một hiện tượng khác, hoặc bấm Đặt lại.

Vietnam Nexus For Interactive Space Exploration and Science

TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI

Đài thiên văn trực tuyến

Thiên nhiên kỳ diệu

—

Thám hiểm Sao Hỏa